Hastanede Yaşlılarda Ani Zihin Bulanıklığı: Deliryum

Ameliyat iyi geçmiştir, hasta odaya alınmıştır. Gece yarısı telefon çalar: babanız serumu çekmeye çalışıyor, odada olmayan biriyle konuşuyor, hemşireyi tanımadı. Sabah hastaneye gidersiniz, adam gayet yerindedir, şakalaşır, olan biteni hatırlamaz bile. Akşam olur, aynı tablo geri gelir.

Bunu yaşayan ailelerin çoğu aynı cümleyi kurar: "Bir gecede bunadı."

Genellikle olan şey bu değildir. Anlatılan tablo, hastanede yatan yaşlılarda sık görülen deliryumdur. Deliryumun demanstan en önemli farkı şudur: altında yatan bir sebep vardır ve o sebep bulunup giderildiğinde tablo büyük ölçüde geri döner.

Bu yazıyı, hastane odasında en çok karşılaştığımız ve ailelerin en az bilgi sahibi olduğu konu olduğu için yazdık. Bilgilendirme amaçlıdır, hekim değerlendirmesinin yerine geçmez.

Deliryum nedir?

Deliryum, saatler ya da birkaç gün içinde ortaya çıkan bir dikkat ve bilinç bozukluğudur. Kişi nerede olduğunu karıştırır, konuşmanın ipini kaçırır, sorulan soruyu takip edemez. En ayırt edici özelliği dalgalanmasıdır: gün içinde saatten saate değişir, sabah tamamen yerinde olan biri akşam tanınmaz hale gelebilir.

Bir hastalık değil, bir belirtidir. Vücutta bir yerde giden aksaklığın beyinde verdiği alarma benzetilebilir. Yaşlılıkta bu alarm daha kolay çalar; ateş, susuzluk ya da yeni bir ilaç bile tabloyu başlatmaya yetebilir.

Yaygın olmasına rağmen sık gözden kaçar, çünkü hastanede yatan yaşlı birinin dalgın, uykulu ya da huzursuz olması "normal" sayılır.

Deliryum ile demans arasındaki fark

Bu ayrım pratikte çok işe yarar, çünkü ikisine verilecek tepki birbirinden tamamen farklıdır.

Bir noktayı ayrıca söylemek gerekir: demansı olan bir kişide deliryum ayrıca gelişebilir ve bu grupta çok daha sık görülür. "Zaten unutkandı" denip geçilen ani kötüleşmelerin bir kısmı budur. Unutkanlıkla yaşayan bir yakınınız varsa, önceki haline göre ani bir bozulmayı normal seyrin parçası saymayın. Alzheimer sürecinde günlük iletişimi kolaylaştıran yaklaşımları Alzheimer hastasıyla iletişim kurmanın yolları yazısında ayrıca anlattık.

Neden ortaya çıkar?

Deliryumun tetikleyicisi çoğu zaman tek başına dramatik bir şey değildir. Birkaç küçük etkenin üst üste binmesi yeterlidir:

• Enfeksiyonlar. Özellikle idrar yolu enfeksiyonu ve zatürre. Yaşlılarda bu enfeksiyonlar ateş bile yapmadan, sadece zihin bulanıklığı olarak ortaya çıkabilir.
• Ameliyat ve anestezi. Ortopedik ameliyatlar, özellikle kalça kırığı cerrahisi sonrası sık görülür.
• Kontrol altına alınmamış ağrı. Ağrısını ifade edemeyen bir kişide huzursuzluk, ağrının tek görünen yüzü olabilir.
• İlaç değişiklikleri. Yeni eklenen bir ilaç, doz artışı ya da uyku ilaçları. Uzun süre kullanılan bir ilacın aniden kesilmesi de aynı sonucu verebilir.
• Susuz kalma ve elektrolit bozuklukları. Hastanede iştahsızlık ve az su içme çok yaygındır.
• Kabızlık ve idrar yapamama. Basit görünür, etkisi büyüktür.
• Uykusuzluk. Gece boyunca bölünen uyku, hastane gürültüsü, açık kalan ışıklar.
• Gözlük ve işitme cihazının yanında olmaması. Duymayan ve göremeyen bir kişi, çevresini yanlış yorumlamaya çok daha yatkındır.
• Ortam değişikliği. Tanıdık hiçbir şeyin olmadığı bir oda, penceresiz bir yoğun bakım, sürekli değişen yüzler.

Listeye bakınca dikkat çeken şey şu: bu kalemlerin çoğu tıbbi müdahale değil, düzen meselesidir. Deliryumun önlenebilir bir tarafının olması da buradan gelir.

Ailenin göreceği işaretler

Tabloyu ilk fark eden genellikle sağlık ekibi değil, kişiyi eskiden beri tanıyan kişidir. Çünkü "eskisi gibi değil" tespitini ancak eskisini bilen yapabilir.

Sık görülen işaretler:

• Cümlenin ortasında kopan, konuyu takip edemeyen bir konuşma
• Nerede olduğunu, hangi gün olduğunu karıştırma
• Olmayan şeyleri görme ya da duyma
• Gündüz sürekli uyuklama, gece uyanık kalma
• Serumu, sondayı, pansumanı çekiştirme
• Alışılmadık öfke, şüphecilik ya da korku
• Belirtilerin akşam ve gece saatlerinde belirginleşmesi

En çok kaçırılan tip: sessiz deliryum

Deliryum denince akla huzursuz, bağıran, yerinde duramayan hasta gelir. Oysa bir de hipoaktif dediğimiz sessiz tipi vardır ve hastanede daha sık görülen budur.

Bu kişi bağırmaz. Uykuludur, içine kapanıktır, sorulara geç ve kısa cevap verir, yemeğine dokunmaz, kendiliğinden hiçbir şey söylemez. Odada herkes rahattır, çünkü "sakin hasta" iyi hasta sayılır.

Sessiz tip, tam da rahatsızlık vermediği için geç fark edilir. Yakınınız birdenbire içine kapandıysa, gün boyu uyukluyorsa ve konuşmuyorsa, bunu yorgunluğa vermeden önce ekibe söyleyin.

Bu bir acil durum mu?

Yeni başlayan her zihin bulanıklığı, aynı gün içinde hekime bildirilmesi gereken bir bulgudur. Ertesi vizite bırakılacak bir şey değildir, çünkü altında tedavi edilebilir bir sebep olma ihtimali yüksektir.

Şu tablolarda beklenmez, hemen bildirilir:

• Ateş, titreme, idrar yaparken yanma ya da idrar miktarında belirgin azalma
• Nefes darlığı, hızlı nefes alma, dudaklarda morarma
• Vücudun tek tarafında güçsüzlük, ağız kayması, konuşmanın bozulması (inme şüphesi, 112)
• Düşme sonrası kafasını çarpma öyküsü
• Şeker hastalığı olan birinde terleme, titreme, dalgınlık
• Kişinin uyandırılamaması

Son üç madde bekletilecek durumlar değildir.

Ekibe nasıl anlatmalı?

Hemşireye ya da hekime "kötü, huzursuz" demek çoğu zaman yeterli olmuyor. Onlar kişiyi ilk kez bu haliyle görüyor; karşılaştırma yapabilmeleri için önceki halini bilmeleri gerekiyor.

Anlatırken şunları somut biçimde söyleyin:

• Ne zaman başladı, o güne kadar nasıldı: "Dün öğlene kadar gazetesini okuyordu, akşam beni tanımadı."
• Gün içinde değişiyor mu, hangi saatlerde ağırlaşıyor
• Son günlerde başlanan, dozu değiştirilen ya da kesilen bir ilaç var mı
• Son ne zaman tuvalete çıktı, kabız mı, günde ne kadar su içiyor
• Evde bilinen bir unutkanlık var mıydı, varsa ne düzeydeydi
• Ateşi, öksürüğü, idrar şikâyeti oldu mu

Bu birkaç cümle, sebebin aranacağı yeri belirgin biçimde daraltır. Yatışın ilk gününden itibaren tutulan kısa bir not, hafızaya güvenmekten çok daha iyi işler.

Yanında olan kişi ne yapabilir?

Deliryumda ilaçtan önce gelen şey, ortamın ve günün düzenidir. Yapılabileceklerin çoğu basittir ama sürekli birinin orada olmasını gerektirir.

Tanıdık bir yüz bulundurun. Sürekli değişen kişiler yerine mümkün olduğunca aynı kişinin kalması, yönelimi koruyan en güçlü etkendir. Hastane yatışlarında refakatin nasıl planlandığını hastanede refakatçi hizmet sayfamızda anlattık.

Gözlüğü, işitme cihazını, takma dişini takın. Çoğu zaman çekmecede kalır. Duyan ve gören bir kişi, çevresini çok daha az yanlış yorumlar.

Günü ve geceyi ayırın. Gündüz perdeler açık, oda aydınlık, mümkünse kişi oturur pozisyonda. Gece ışıklar kısık, televizyon kapalı, ses en aza indirilmiş. Görünen bir duvar saati ve tarihin yazılı olduğu bir kâğıt işe yarar.

Yönelimi tartışmadan hatırlatın. "Buradayız, hastanedeyiz, bugün salı, ben oğlun Ahmet" cümlesi, gün içinde sakin bir tonla tekrarlanır. Kişinin gördüğü ya da inandığı şeyle tartışmayın; yanlışını ispat etmeye çalışmak huzursuzluğu artırır.

Su, tuvalet ve ağrıyı takip edin. Ne kadar su içtiğini, ne zaman tuvalete gittiğini, kabız olup olmadığını bilin. Ağrısını sorun; ifade edemiyorsa yüz ifadesine, hareket ederken kasılmasına bakın.

Mümkünse hareket ettirin. Ekip izin veriyorsa kişiyi yatak kenarına oturtmak, kısa mesafe yürütmek hem deliryumu hem sonrasındaki güçsüzlüğü azaltır.

Bağlamayı ve kısıtlamayı son çare olarak görün. Serumu çekmesin diye ellerin bağlanması çoğu zaman huzursuzluğu artırır. Yanında biri varsa bu ihtiyaç büyük ölçüde ortadan kalkar.

Geceler, bu listenin en zor kısmıdır. Belirtiler akşam ağırlaştığı için ailenin en yorulduğu saatler de bunlardır. Yalnızca gece saatlerini kapsayan bir düzen kurmak isteyen ailelere gece refakatçi hizmetimizin nasıl işlediğini anlatıyoruz. Yoğun bakımdan servise yeni çıkmış hastalarda tablo daha sık görüldüğü için yoğun bakım sonrası bakım sürecini ayrı planlıyoruz.

Önlenebilir mi?

Tamamı değil, ama önemli bir bölümü. Uykunun korunması, susuz kalmanın önlenmesi, gözlük ve işitme cihazının kullanılması, erken hareket ve tanıdık bir yüzün bulunması gibi ilaç dışı önlemlerin deliryum sıklığını azalttığı biliniyor.

Bu yüzden, planlı bir ameliyat öncesinde yaşlı bir yakınınız için refakat düzenini önceden kurmak, sonradan çıkan tabloyu yönetmeye çalışmaktan kolaydır. Ameliyat sonrası refakat planlarını yatış öncesinde konuşmayı bu nedenle öneriyoruz.

Taburculukla bitmiyor

Yaygın bir yanılgı, hastaneden çıkıldığında tablonun kapandığıdır. Oysa deliryum sonrası toparlanma haftalar sürebilir. Eve dönen kişide bir süre dalgınlık, kelime bulma güçlüğü, çabuk yorulma ve gece huzursuzluğu devam edebilir.

Bu dönemde iki şeye dikkat edin. Birincisi düşme riski belirgin biçimde artmıştır; evi buna göre hazırlamak gerekir. Odaya göre nelerin değiştirileceğini yaşlı bireyler için ev güvenliği kontrol listesi yazısında sıraladık. İkincisi, ilk iki haftanın kendine ait bir düzeni vardır; ameliyat sonrası evde iyileşme sürecinde ilk iki hafta yazısı bu dönemi adım adım anlatıyor.

Eve döndükten sonraki dördüncü, beşinci haftada hâlâ eski haline dönmemiş bir zihinsel durum varsa, bunu kontrol randevusunda mutlaka söyleyin.

Ailelerin en sık sorduğu üç soru

"Bunadı mı?" Ani başlayan ve dalgalanan bir tablo, demanstan çok deliryumu düşündürür. Kesin ayrımı hekim yapar, ama ani başlangıç ailenin fark edebileceği en güçlü ipucudur.

"Sakinleştirici verilecek mi?" İlaç, deliryumun ilk basamağı değildir. Öncelik tetikleyiciyi bulmak ve ortamı düzenlemektir. İlaç kararı, kişinin ya da çevresinin güvenliği söz konusu olduğunda hekim tarafından verilir.

"Ben yanında kalırsam faydası olur mu?" Evet. Tanıdık bir sesin, düzenli bir günün ve sürekli aynı kişinin bulunmasının bu tabloda somut karşılığı var. Kalmanız mümkün değilse, bu boşluğu düzenli bir refakatle doldurmak gerçekten fark yaratır.

Kısaca

Hastanede ya da ameliyat sonrasında ani başlayan zihin bulanıklığı, yaşlılıkta beklenen bir durum değildir. Sebebi olan, bildirilmesi gereken ve çoğu zaman geri dönen bir tablodur. En hızlı fark eden kişi de kişiyi tanıyandır.

Yakınınızın yatışı sırasında böyle bir tablo yaşıyorsanız ya da planlı bir ameliyat öncesinde refakati şimdiden kurmak istiyorsanız, nasıl çalıştığımızı inceleyebilir veya bize ulaşabilirsiniz. Hangi düzenin uygun olduğunu birlikte konuşarak belirlemek de bu işin bir parçası.